Đoàn công tác do TS. Lê Trung Kiên, Phó Trưởng phòng Tổng hợp, Truyền thông và Thi đua - Khen thưởng (Văn phòng Bộ), Thư ký khoa học Đề tài làm Trưởng đoàn, cùng đại diện Văn phòng Bộ, Trung tâm Chuyển đổi số và Học viện Dân tộc đã khảo sát thực tế tại tỉnh Phú Thọ, sau các chuyến khảo sát tại thành phố Cần Thơ và tỉnh Đắk Lắk.  

Phát biểu tại tỉnh Phú Thọ, TS. Lê Trung Kiên khẳng định, việc xây dựng Bộ Chỉ số phục vụ chỉ đạo, điều hành trên môi trường điện tử không đơn thuần là tập hợp các biểu mẫu cơ học, mà nhằm tạo lập công cụ đo lường kết quả công vụ một cách khách quan, minh bạch và khoa học. Trưởng đoàn công tác đã định hướng các vấn đề trọng tâm trao đổi, làm việc với tỉnh, gồm: tiêu chí lựa chọn chỉ số; rào cản khi chuyển đổi sang quản lý theo sản phẩm công vụ (KPI); khả năng thu thập, kiểm soát chất lượng dữ liệu; nhóm thông tin ưu tiên theo dõi thường xuyên; danh mục chỉ số phục vụ tình huống khẩn cấp; tần suất cập nhật dữ liệu khả thi đối với cấp cơ sở; giải pháp bảo đảm an toàn, an ninh thông tin và cơ chế phân quyền, phối hợp vận hành liên thông giữa Trung ương với địa phương.  

Khảo sát tại Trung tâm Điều hành thông minh tỉnh Phú Thọ: Kiến trúc bảng điều khiển và việc đồng bộ dữ liệu

Tại phiên làm việc ở trụ sở Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh, Đoàn công tác đã trực tiếp thị sát hệ thống thử nghiệm phát triển điều hành kinh tế - xã hội dựa trên dữ liệu, mô hình nền tảng tiến tới Trung tâm Giám sát, Điều hành thông minh (IOC). Hệ thống bảng điều khiển (Dashboard) của tỉnh được thiết kế gồm 25 đến 26 phân hệ chức năng bao phủ cả bốn khối cơ quan gồm Đảng, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh. Trong số đó, tỉnh đã vận hành thử nghiệm 6 phân hệ kết nối tự động qua giao diện lập trình ứng dụng (API) theo thời gian thực.

Đồng thời, Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành danh mục 198 cơ sở dữ liệu của các sở, ban, ngành và 148 xã, phường nhằm triển khai chiến dịch cao điểm đưa toàn bộ dữ liệu gốc về kho dữ liệu dùng chung.  Kinh nghiệm quản trị của Phú Thọ cho thấy việc gắn kết chỉ số với trách nhiệm công vụ đã mang lại chuyển biến rõ nét trong thực thi nhiệm vụ. Thông qua hệ thống quản lý văn bản điều hành I-Office tích hợp trên môi trường mạng, các chỉ đạo, kết luận của Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh giao cho từng cơ quan, đơn vị đều được gắn mốc thời gian hoàn thành cụ thể. Hệ thống tự động phân loại trạng thái hoàn thành đúng hạn, hoàn thành quá hạn hoặc chưa hoàn thành để làm căn cứ đánh giá kết quả thực thi công vụ định kỳ.

Bên cạnh đó, thay vì phân tán nguồn lực, tỉnh tập trung bảng hiển thị điều hành vào các chỉ số kinh tế trọng yếu phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số như tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, thu chi ngân sách và tiến độ giải phóng mặt bằng các dự án trọng điểm.  

Tuy nhiên, thực tiễn vận hành kỹ thuật tại địa phương cũng cho thấy nguy cơ phát sinh xung đột nếu thiếu sự thống nhất về cấu trúc dữ liệu. Cán bộ kỹ thuật của Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ ra rằng, các hệ thống phần mềm dù khác nhau về nền tảng đều có thể kết nối chia sẻ mã nguồn, song sự lệch pha về số lượng và định dạng các trường dữ liệu sẽ khiến thông tin bị lỗi hoặc không thể đối soát. Nếu cơ quan Trung ương đưa ra yêu cầu quản lý với số lượng trường thông tin khác biệt so với cấu trúc cơ sở dữ liệu đang vận hành tại địa phương, quá trình kết nối sẽ gặp trở ngại lớn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có khung chuẩn dữ liệu dùng chung ngay từ khâu thiết kế hệ thống.  

TS. Lê Trung Kiên phát biểu đề dẫn tại Tọa đàm

Tiếng nói từ thực tiễn chuyên ngành: Yêu cầu quản trị, nhân lực và tính chất dữ liệu đặc thù

Tham gia ý kiến tại phiên Tọa đàm từ góc độ quản lý hạ tầng công nghệ, ông Lê Quang Thắng, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh vai trò quyết định của trục tích hợp, liên thông chia sẻ dữ liệu dùng chung của tỉnh. Ông chỉ rõ việc kết nối không qua một trục thống nhất sẽ khiến việc thu thập dữ liệu bị phân tán, gián tiếp làm nhiễu loạn thông tin chỉ đạo điều hành.

Bên cạnh những kết quả tích cực từ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) giúp cắt giảm khoảng 50% thời gian xử lý thủ tục hành chính cho cán bộ cơ sở, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Lê Quang Thắng chỉ ra bất cập khi cơ quan Trung ương chậm ban hành khung dữ liệu chuẩn hoặc thay đổi cấu trúc dữ liệu vào giai đoạn cuối, dẫn đến việc địa phương phải xây dựng lại cơ sở dữ liệu rất tốn kém thời gian và công sức. Từ thực tiễn đó, lãnh đạo Sở khuyến nghị việc xây dựng Bộ Chỉ số phải có sự chỉ đạo xuyên suốt, cam kết trực tiếp của người đứng đầu để định hình rõ yêu cầu quản trị ngay từ đầu, tiếp cận việc xây dựng hệ thống như một dự án chuyên nghiệp có tổng công trình sư am hiểu sâu về nghiệp vụ điều hành và chỉ tập trung vào các mục tiêu then chốt, khả thi thay vì dàn trải. 

Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Lê Quang Thắng tham luận tại Tọa đàm

Từ góc độ cơ quan tham mưu quản lý nhà nước về lĩnh vực công tác dân tộc và tôn giáo, ông Nguyễn Hồng Quân, Phó Chánh Văn phòng Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ đã phân tích chi tiết hai nhóm dữ liệu chủ lực phục vụ lãnh đạo tỉnh gồm dữ liệu nền tảng phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và dữ liệu quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo. Ông nhận định, khó khăn lớn nhất hiện nay tại địa phương là tình trạng thiếu hụt nhân lực công nghệ thông tin chuyên trách. Sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy, Sở Dân tộc và Tôn giáo không còn biên chế chuyên trách về công nghệ thông tin, trong khi cán bộ phụ trách lĩnh vực này ở cấp xã hầu hết là kiêm nhiệm. Hệ thống hạ tầng đường truyền ở vùng sâu, vùng xa còn hạn chế, khối lượng dữ liệu cũ chưa được số hóa còn lớn và rào cản phân quyền nhập liệu vẫn tồn tại.

Phó Chánh Văn phòng Sở Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hồng Quân kiến nghị, quy trình thu thập dữ liệu phục vụ Bộ Chỉ số phải tuân thủ nguyên tắc tập trung thống nhất, dữ liệu cập nhật từ cơ sở cần trải qua các lớp xác thực và đối soát tự động với các cơ sở dữ liệu quốc gia trước khi đưa vào khai thác chính thức, đồng thời, Trung ương cần hỗ trợ giải pháp phần mềm dùng chung và tập huấn kỹ năng xử lý dữ liệu cho cán bộ địa phương.  

Phó Chánh Văn phòng Sở Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hồng Quân trao đổi tại Tọa đàm

Phân tích sâu hơn về đặc thù chuyên môn, bà Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Phật giáo và Tín ngưỡng (Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ) đã lưu ý về tính nhạy cảm và yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo. Bà cho rằng, các chỉ số đánh giá cần được chọn lọc kỹ lưỡng, bảo đảm khả năng đo lường nhưng không gây phức tạp cho công tác quản lý. Trong khi các số liệu thống kê bề nổi như số lượng tổ chức tôn giáo được công nhận, số cơ sở thờ tự, chức sắc, chức việc có thể sẵn sàng tích hợp ngay vào hệ thống, thì những dữ liệu về các vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, tranh chấp đất đai thờ tự hay diễn biến hoạt động của các điểm nhóm tôn giáo mới lại đòi hỏi phải phối hợp liên ngành để tra cứu, tổng hợp và thuộc danh mục bảo mật. Việc đưa các thông tin nghiệp vụ này lên hệ thống dùng chung đòi hỏi phải hoàn thiện hành lang pháp lý, mã hóa bảo mật và thiết lập cơ chế phân quyền truy cập chặt chẽ để phòng ngừa rủi ro lộ lọt thông tin.

Đối với tần suất cập nhật dữ liệu chuyên ngành, Trưởng phòng Phật giáo và Tín ngưỡng Nguyễn Thị Hương Lan kiến nghị, nên thực hiện định kỳ theo quý nhằm bảo đảm tính chính xác và phù hợp với năng lực tổng hợp của cơ sở. 

Trưởng phòng Phật giáo và Tín ngưỡng (Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ) Nguyễn Thị Hương Lan phản hồi 8 nội dung đề dẫn được chủ trì Tọa đàm gợi ý

Thực tiễn từ các tình huống ứng phó thiên tai, bão lũ ảnh hưởng đến đồng bào dân tộc thiểu số cũng được các đại biểu phân tích làm rõ sự khác biệt giữa nhu cầu thông tin đột xuất và năng lực đáp ứng của cơ sở. Trong khi lãnh đạo cơ quan quản lý nhà nước cần nắm bắt số liệu thiệt hại nhanh chóng theo ngày hoặc theo giờ, cán bộ cấp xã phụ trách công tác dân tộc lại không thể túc trực chế độ 24/24 giờ để nhập liệu như lực lượng chuyên trách của ngành nông nghiệp hay y tế. Việc các xã gửi báo cáo ở những mốc thời gian khác nhau cũng dễ dẫn đến sai lệch trong tổng hợp dữ liệu. Do đó, các đại biểu cho rằng, giải pháp tối ưu không phải là đặt thêm chế độ báo cáo thủ công riêng cho ngành dân tộc, mà cơ quan Trung ương cần thiết lập cơ chế liên thông chia sẻ dữ liệu gốc từ ngành dọc nông nghiệp và phòng chống thiên tai để tự động trích xuất thông tin phục vụ chỉ đạo điều hành.  

Kinh nghiệm cho Bộ Dân tộc và Tôn giáo trong thiết kế Bộ Chỉ số phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Lãnh đạo Bộ

Từ các ý kiến thảo luận đa chiều tại Phú Thọ, quá trình thiết kế và xây dựng Bộ Chỉ số phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Lãnh đạo Bộ Dân tộc và Tôn giáo trên môi trường điện tử cần tập trung vào các định hướng trọng tâm.  

Trước hết, việc xây dựng hệ thống phải bắt đầu từ quyết tâm chính trị của người đứng đầu cơ quan trong việc trực tiếp định hình bài toán quản trị, xác định rõ các chỉ số cốt lõi phục vụ việc ra quyết định. Đề tài cần được tiếp cận dưới dạng một dự án tổng thể có sự tham gia đồng bộ của đội ngũ chuyên gia nghiệp vụ dân tộc, tôn giáo và các kỹ sư giải pháp công nghệ, bảo đảm sự gắn kết hữu cơ giữa quy trình nghiệp vụ và thiết kế phần mềm.  

Thứ hai, Bộ cần sớm xây dựng và ban hành chuẩn khung dữ liệu dùng chung, quy định thống nhất danh mục, mã định danh và cấu trúc các trường thông tin trước khi triển khai phát triển ứng dụng. Sự chuẩn hóa này là điều kiện tiên quyết giúp các địa phương chủ động chuẩn bị dữ liệu gốc, ngăn ngừa tình trạng không tương thích kỹ thuật hoặc phải điều chỉnh cấu trúc dữ liệu nhiều lần gây lãng phí nguồn lực.  

Thứ ba, hệ thống chỉ số cần được phân tầng dữ liệu rõ ràng gắn với cơ chế bảo mật nghiêm ngặt. Các chỉ số phát triển kinh tế - xã hội, giải ngân chương trình mục tiêu quốc gia, cơ sở thờ tự và tổ chức tôn giáo hợp pháp cần được số hóa trực quan trên bảng điều khiển phục vụ công tác quản trị chung. Ngược lại, các dữ liệu nghiệp vụ nhạy cảm liên quan đến an ninh trật tự, khiếu kiện, điểm nóng tôn giáo phải được quản lý ở phân hệ riêng biệt, áp dụng các biện pháp mã hóa đường truyền, xác thực nhiều lớp và phân quyền truy cập chặt chẽ theo quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước.  

Thứ tư, Bộ cần ưu tiên nguyên tắc kế thừa và kết nối tự động liên ngành để giảm thiểu gánh nặng nhập liệu thủ công cho cấp cơ sở. Danh mục chỉ số điều hành chỉ nên chắt lọc khoảng từ 30 đến 50 chỉ tiêu trọng yếu, có khả năng đo lường cao và liên tục. Việc thu thập thông tin về dân số, hộ nghèo, thiên tai hay dịch bệnh cần được thiết lập cơ chế chia sẻ tự động từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống thông tin của Văn phòng Chính phủ và các bộ, ngành liên quan. Tần suất cập nhật đối với địa phương nên thiết kế định kỳ theo tháng hoặc theo quý, đồng thời từng bước nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tự động hóa các quy trình thống kê hành chính.  

Khảo sát thực tế tại tỉnh Phú Thọ khẳng định việc chuyển đổi phương thức chỉ đạo, điều hành của Lãnh đạo Bộ Dân tộc và Tôn giáo lên môi trường điện tử là một quá trình tổng hòa giữa tư duy điều hành của lãnh đạo, tính kỷ cương trong tổ chức dữ liệu, sự chuẩn mực về khung kỹ thuật và sự phù hợp với năng lực thực thi của bộ máy cơ sở. Những bài học kinh nghiệm được đúc kết từ đợt công tác là nguồn tư liệu thực chứng quan trọng, giúp Ban Chủ nhiệm Đề tài hoàn thiện cấu trúc Bộ Chỉ số bảo đảm tính khoa học, độ tin cậy và tính khả thi khi đưa vào vận hành thực tế.