Ngôi đền cổ của cư dân miền biển

Đền Yên Lương được khởi dựng từ thời Hậu Lê, vào năm Nhâm Tuất (1682), niên hiệu Chính Hòa thứ ba đời vua Lê Hy Tông. Trải qua gần 350 năm dãi dầu cùng mưa nắng và thăng trầm thời gian, ngôi đền vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn quy mô bề thế cùng các nét kiến trúc nghệ thuật truyền thống. Quần thể di tích được xây dựng đăng đối, trang nghiêm bao gồm các hạng mục cổng Nghi môn, lầu voi, lầu ngựa, Hạ điện, Trung điện và Thượng điện. Tọa lạc giữa không gian rợp bóng cây cổ thụ và cách bến cá không xa, đền Yên Lương chính là thiết chế văn hóa tâm linh trọng yếu của làng chài Nghi Thủy xưa - cái nôi nghề lộng, nghề khơi nổi tiếng bậc nhất vùng biển xứ Nghệ.

Đặc thù hiểm nguy và sự bấp bênh trong hành trình mưu sinh giữa trùng khơi đã hình thành nên tín ngưỡng thờ thần biển sâu sắc của cư dân Yên Lương. Trong tâm thức của ngư dân nơi đây, Tứ vị Thánh Nương giữ vị trí quan trọng trong việc che chở sóng gió, phù hộ cho các chuyến đi biển thuận buồm xuôi gió. Chân nhang và bát hương thờ Tứ vị tại đền được rước trực tiếp từ đền Cờn linh thiêng ở vùng Quỳnh Phương (phường Quỳnh Mai sau sáp nhập).

Bên cạnh đó, đền còn phối thờ Bản cảnh Thành hoàng, Tam Thế Phật, Cao Sơn Cao Các, Thần Nông, thần Cá Ông (Ngư Ông) và Sơn thần đảo Lan Châu. Hệ thống thần linh phong phú này là sự hội tụ tinh hoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu, đạo Phật và tín ngưỡng thờ các vị thần sông nước, khắc họa đậm nét thế giới quan nhân văn của cư dân vùng duyên hải.

Sân trước mặt điện thờ chính của đền Yên Lương

Trong vòng đời của mỗi người dân làng chài Yên Lương, đời sống tinh thần gắn bó với không gian thờ tự của ngôi đền. Đền không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh mà còn là chốn sinh hoạt văn hóa chung, bồi đắp đạo lý uống nước nhớ nguồn và củng cố tình làng nghĩa xóm. Hằng năm, tại di tích diễn ra đều đặn hai kỳ lễ trọng cùng các sinh hoạt tâm linh theo chu kỳ mùa vụ đánh bắt hải sản.

Kỳ lễ thứ nhất là Lễ Kỳ Yên diễn ra vào dịp Rằm tháng Hai âm lịch, mang ý nghĩa cầu an đầu xuân và tống tiễn tai ương. Đây là thời điểm các chủ thuyền, bạn chài bắt đầu mùa vươn khơi mới, đồng lòng dâng hương cầu xin trời yên biển lặng, quốc thái dân an, ra khơi may mắn và đánh bắt được mùa. Kỳ lễ trọng thứ hai, cũng là sự kiện lớn nhất trong năm, là Lễ hội Phúc Lục Ngoạt diễn ra vào dịp trung tuần tháng Sáu âm lịch, để tạ ơn thần linh đã che chở cho xóm làng qua nửa năm mưa gió. Ngoài ra, vào các ngày sóc vọng, tiết Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên hay trước mỗi lần đóng mới tàu thuyền, hạ thủy vươn khơi, ngư dân đều tề tựu về đền dâng lễ vật, thể hiện tấm lòng thành kính và cầu mong sự bình an giữa biển cả bao la.

Lễ hội Phúc Lục Ngoạt: dấu ấn văn hóa của cư dân biển Cửa Lò

Tên gọi Phúc Lục Ngoạt bắt nguồn từ ý nghĩa thiêng liêng là lễ hội cầu phúc vào tháng Sáu âm lịch. Lễ hội có lịch sử hình thành khoảng 400 đến 500 năm, gắn liền với ký ức về thời kỳ dân làng gặp bão gió triền miên rồi cử người đi rước chân nhang từ đền Cờn về lập đền phụng thờ, từ đó cuộc sống được bình yên trở lại.

Trải qua bao biến thiên, lễ hội được địa phương khôi phục bài bản từ năm 2007. Theo lệ cổ, cứ ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, làng Yên Lương lại mở Đại lễ Phúc Lục Ngoạt từ ngày 14-16 tháng 6 âm lịch. Với những giá trị lịch sử và bản sắc văn hóa đặc biệt, tháng 11 năm 2023, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Phần lễ của Phúc Lục Ngoạt được thực hành qua chuỗi nghi thức cổ truyền trang nghiêm, chặt chẽ, mở đầu bằng lễ Khai quang và Yết cáo nhằm thanh tẩy không gian thờ tự và xin phép chư thần mở hội.

Một trong những nét phong tục độc đáo và tinh tế bậc nhất của lễ hội là tục quết oản nếp. Dân làng tuyển chọn những chàng trai lực lưỡng, khỏe mạnh để giã xôi nếp dẻo quánh, sau đó những người phụ nữ khéo tay sẽ dùng khuôn làm từ bẹ chuối tươi để nén chặt và tạo hình từng phong bánh oản thơm dẻo, dâng lên cúng tế chư vị thánh thần.

Nam giới tham gia giã oản nếp trong Lễ hội đền Yên Lương

Linh hồn của lễ hội là lễ Vọng Nghinh trên biển kết hợp rước kiệu đường bộ. Vào sáng sớm ngày chính hội, đoàn tàu cá công suất lớn lên tới hàng chục chiếc được trang hoàng cờ Tổ quốc, cờ hội rực rỡ nối đuôi nhau rẽ sóng tiến ra vùng biển cách bờ khoảng hai cây số, hướng về phía phát tích đền Cờn.

Giữa mênh mông sóng nước, trong tiếng trống hội giục giã và màn múa lân sư rồng sôi động ngay trên mũi tàu, chủ tế thực hiện nghi thức đọc văn tế dâng lễ vật gồm hoa quả, cơm, rượu, hương vàng để cung thỉnh các vị Thần biển về ngự tại đền chứng giám lòng thành.

Khi đoàn tàu cập bến, bài vị và linh khí của chư thần được rước trang nghiêm bằng kiệu bộ, diễu hành qua các tuyến phố với sự hộ tống của hàng trăm xe điện cùng đông đảo nhân dân và du khách thập phương.

Song song với nghi lễ Vọng Nghinh là Lễ cúng Cá Ông - tục thờ thủy thần quan trọng nhất của người đi biển, được phân kỳ thành ba thời điểm gồm lễ cúng nghinh Ông, lễ cúng tiền hiền hậu hiền và lễ cúng chánh tế. Tất cả các chủ phương tiện trong làng đều chuẩn bị mâm lễ riêng tại thuyền của mình để đồng lòng tạ ơn. Chuỗi đại lễ khép lại bằng Lễ Đại tế cử hành theo đúng nghi thức cung đình trang trọng và Lễ Tạ hoàn tất kỳ hội an lành.

Hòa cùng không khí linh thiêng của phần lễ là phần hội tưng bừng, rộn rã sắc màu miền duyên hải. Các hoạt động thể thao dân gian sôi nổi như thi kéo co, bóng chuyền, thi đan lưới nhanh, hội thi tiếng hót chim chào mào cùng những làn điệu dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh ngọt ngào sâu lắng ngân vang suốt những đêm hội làng.

Sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ tâm linh huyền bí và không gian hội hè sôi nổi đã biến Phúc Lục Ngoạt trở thành sợi dây cố kết cộng đồng bền chặt, khẳng định sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa biển và mở ra triển vọng kết nối du lịch di sản độc đáo cho đô thị biển Cửa Lò hôm nay.