Quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo là lĩnh vực gắn trực tiếp với quyền, nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo chính đáng của người dân, đồng thời liên quan nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, văn hóa, đối ngoại, an ninh, trật tự. Vì vậy, hiệu quả quản lý không chỉ được thể hiện ở việc ban hành văn bản hay giải quyết thủ tục đúng thời hạn, mà còn ở khả năng nhận diện sớm vấn đề, hướng dẫn đúng quy định và xử lý hài hòa các quan hệ phát sinh ngay từ cơ sở.

Yêu cầu này càng rõ trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, nhiều nhiệm vụ được phân định lại cho địa phương và cấp xã trực tiếp xử lý ngày càng nhiều công việc liên quan đến người dân, tổ chức tôn giáo. Trong bối cảnh đó, vai trò định hướng chính sách, hướng dẫn chuyên môn, theo dõi và kiểm tra của Bộ Dân tộc và Tôn giáo có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm hoạt động quản lý được thực hiện thống nhất, thông suốt, đúng pháp luật.

Nắm chắc địa bàn, xử lý vấn đề từ sớm

Thực tiễn tại Phú Thọ cho thấy, những vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo phát sinh ở cơ sở ngày càng đa dạng. Bên cạnh các nhu cầu sinh hoạt tôn giáo bình thường còn có những nội dung liên quan đến sửa chữa, tu bổ, xây dựng cơ sở thờ tự; đất đai tôn giáo; tổ chức hoạt động có yếu tố nước ngoài; đăng ký, thông báo các hoạt động tôn giáo; sinh hoạt tôn giáo tập trung và một số hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới.

Theo báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ, trong 6 tháng đầu năm 2026, tình hình tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn tỉnh cơ bản ổn định. Các cơ sở thờ tự duy trì hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo; chức sắc, chức việc, tín đồ tham gia các hoạt động xã hội và phong trào tại địa phương. Một số vụ việc tiềm ẩn yếu tố phức tạp đã được cơ quan chức năng chủ động nắm bắt, phối hợp tham mưu giải quyết, qua đó góp phần giữ ổn định tình hình và không để hình thành điểm nóng về tôn giáo.

Lễ dâng hương Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân và Tổ Mẫu Âu Cơ tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ (Ảnh: vtv.vn)

Đại diện một số hệ phái Tin Lành trên địa bàn tỉnh Phú Thọ trao 100 phần quà cho 100 gia đình chính sách, người có công, hưởng ứng phong trào “đền ơn đáp nghĩa”, “uống nước nhớ nguồn” (Ảnh: Trang thông tin điện tử Công an tỉnh Phú Thọ)

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận từ sớm, từ cơ sở. Ngay sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ đã bám sát chương trình, kế hoạch và hướng dẫn của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ để tham mưu, ban hành các văn bản triển khai; đồng thời duy trì việc nắm tình hình địa bàn và kịp thời hướng dẫn khi phát sinh vụ việc.

Một kênh hỗ trợ trực tiếp được địa phương duy trì là số điện thoại đường dây nóng của Sở. Qua kênh này, công chức làm công tác tôn giáo tại địa phương, chức sắc, chức việc và tín đồ có thể trao đổi, đề nghị giải đáp các khó khăn liên quan đến nghiệp vụ và thủ tục hành chính. Cách làm này giúp những vấn đề chưa rõ về quy trình, hồ sơ hoặc thẩm quyền được trao đổi ngay từ đầu, hạn chế tình trạng hồ sơ phải bổ sung nhiều lần hoặc vướng mắc nhỏ kéo dài thành vụ việc phức tạp.

Song song với đó, cơ quan chuyên môn đã ban hành, tham gia nhiều văn bản hướng dẫn UBND cấp xã, tổ chức và cá nhân tôn giáo đối với việc khôi phục, tu bổ, tôn tạo, xây dựng cơ sở tín ngưỡng, cơ sở tôn giáo; hướng dẫn chức sắc, chức việc hoàn thiện hồ sơ theo quy định; phối hợp quản lý các hoạt động tôn giáo có yếu tố nước ngoài và chuẩn bị Đại hội đại biểu Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Phú Thọ nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Từ thực tiễn này có thể thấy, “nắm tình hình” trong quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo không chỉ là tổng hợp thông tin. Quan trọng hơn là nhận diện đúng bản chất từng vấn đề, xác định thẩm quyền, chủ động phối hợp giữa các cơ quan và hướng dẫn cơ sở lựa chọn cách xử lý phù hợp với pháp luật.

Không để thủ tục hành chính trở thành điểm nghẽn

Một trong những yêu cầu quan trọng của quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo là vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức, cá nhân thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo theo quy định.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ đã tham mưu giải quyết 19 hồ sơ thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực Phật giáo và tín ngưỡng. Trong số này, 18 hồ sơ được giải quyết trước hạn; 1 hồ sơ thuộc thẩm quyền của UBND tỉnh được tham mưu giải quyết theo quy định.

Kết quả này cho thấy giá trị của việc chuyển từ cách quản lý chủ yếu dựa trên xử lý hồ sơ sang chủ động hướng dẫn từ trước và trong quá trình thực hiện thủ tục. Khi tổ chức, cá nhân được cung cấp đầy đủ thông tin, được hướng dẫn đúng thành phần hồ sơ, trình tự và thẩm quyền, cơ quan quản lý cũng giảm được thời gian xử lý, hạn chế việc trả lại hoặc yêu cầu bổ sung hồ sơ nhiều lần.

Đây cũng là định hướng quan trọng trong quản lý nhà nước của Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Cùng với xây dựng, hoàn thiện thể chế, Bộ có trách nhiệm hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ; theo dõi việc thực hiện chính sách, pháp luật tại địa phương; thúc đẩy cải cách hành chính và kịp thời tổng hợp những vấn đề thực tiễn để đề xuất cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2026 sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Luật mới tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin và bổ sung quy định đối với những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn, trong đó có hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng.

Để các quy định mới được thực hiện thống nhất, khoảng thời gian chuẩn bị từ nay đến khi Luật có hiệu lực có ý nghĩa quan trọng. Bộ Dân tộc và Tôn giáo đang tiếp tục xây dựng các quy định chi tiết, biện pháp tổ chức và hướng dẫn thi hành. Đối với địa phương, yêu cầu đặt ra là rà soát quy trình nghiệp vụ, chuẩn bị đội ngũ và nhận diện trước những nội dung có thể phát sinh vướng mắc khi thực hiện phân cấp, phân quyền.

Thực tiễn Phú Thọ cũng cho thấy một số vấn đề trong quản lý tôn giáo có tính liên ngành, không thể xử lý riêng bằng pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Những nội dung liên quan đến đất đai, xây dựng cơ sở tôn giáo, hoạt động của tổ chức tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo có yếu tố nước ngoài hay các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới đều đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan.

Vì vậy, tháo gỡ vướng mắc ở cơ sở không đồng nghĩa với nới lỏng quy định, mà là xác định đúng quy định cần áp dụng, đúng cơ quan có thẩm quyền và đúng quy trình xử lý; qua đó vừa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, vừa giữ vững hiệu lực quản lý nhà nước.

Hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo tỉnh Phú Thọ năm 2026

Nâng cao năng lực cấp xã, đưa hướng dẫn đến đúng nơi cần thiết

Một trong những khó khăn được Phú Thọ xác định là chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác tín ngưỡng, tôn giáo ở cấp xã chưa đồng đều. Một bộ phận cán bộ còn kiêm nhiệm, thiếu ổn định, chưa có nhiều kinh nghiệm về nghiệp vụ và kỹ năng xử lý tình huống. Ở một số nơi, cách tiếp cận đối với vấn đề tôn giáo còn nặng về biện pháp hành chính; công tác kiểm tra, đôn đốc, rút kinh nghiệm chưa được thực hiện kịp thời.

Đây là vấn đề cần được quan tâm trong bối cảnh nhiệm vụ quản lý ngày càng gần cơ sở hơn. Khi thẩm quyền được phân cấp nhưng năng lực thực thi chưa theo kịp, nguy cơ phát sinh cách hiểu và cách xử lý khác nhau giữa các địa phương có thể tăng lên. Một hồ sơ được hiểu chưa đúng, một tình huống được xử lý thiếu linh hoạt hoặc một vấn đề liên ngành chưa được phối hợp kịp thời đều có thể tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân, tổ chức tôn giáo và hiệu quả quản lý.

Bởi vậy, cùng với hoàn thiện thể chế, Bộ Dân tộc và Tôn giáo xác định đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn và hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Hướng dẫn cần đi sát những tình huống thực tế mà cán bộ cơ sở thường gặp, nhất là xác định thẩm quyền, trình tự giải quyết thủ tục, quản lý hoạt động tôn giáo có yếu tố nước ngoài, hoạt động trên không gian mạng, vấn đề đất đai, xây dựng liên quan đến cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo và cách thức phối hợp khi phát sinh vụ việc phức tạp.

Lãnh đạo Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh làm việc với UBND xã Tân Mai, tỉnh Phú Thọ Về việc thực hiện Luật Tín ngưỡng, tôn giáo

Tại Phú Thọ, tỉnh đã ban hành kế hoạch tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ đối với cán bộ, công chức làm công tác tín ngưỡng, tôn giáo năm 2026; đồng thời triển khai Đề án “Nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2026 - 2030”. Trong 6 tháng cuối năm, địa phương tiếp tục xác định việc tập huấn đội ngũ, tuyên truyền pháp luật cho chức sắc, chức việc, nhà tu hành, tín đồ và người đại diện cơ sở tín ngưỡng là nhiệm vụ trọng tâm.

Cùng với đào tạo cán bộ, việc duy trì cơ chế trao đổi thông tin thường xuyên giữa Trung ương và địa phương có ý nghĩa thiết thực. Những khó khăn phát sinh tại cơ sở cần được tổng hợp kịp thời, phân loại rõ vấn đề thuộc thẩm quyền giải quyết của địa phương, vấn đề cần hướng dẫn nghiệp vụ và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện chính sách.

Từ góc độ quản lý nhà nước, đây cũng chính là quá trình đưa thực tiễn vào xây dựng chính sách. Những vấn đề về thủ tục hành chính, phân định thẩm quyền, hoạt động tôn giáo trên không gian mạng, sinh hoạt tôn giáo có yếu tố nước ngoài hay các quan hệ liên quan đến đất đai, xây dựng nếu được phản ánh đầy đủ từ cơ sở sẽ là nguồn thông tin quan trọng để Bộ Dân tộc và Tôn giáo tiếp tục hoàn thiện các văn bản hướng dẫn và tham mưu cơ chế, chính sách phù hợp.

Phú Thọ cũng đề xuất tăng cường các lớp đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ làm công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo các cấp; đồng thời nghiên cứu, tham mưu hoàn thiện cơ chế kinh phí đặc thù phục vụ công tác tôn giáo phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Những đề xuất này cho thấy tháo gỡ khó khăn cho cơ sở không chỉ dừng ở xử lý từng vụ việc riêng lẻ mà còn cần hướng tới giải quyết những vấn đề có tính hệ thống về thể chế, nguồn lực và năng lực thực thi.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Định, Trưởng phòng Tín ngưỡng và Tôn giáo khác, Ban Tôn giáo Chính Phủ tuyên truyền Luật tín ngưỡng, tôn giáo cho chức sắc, chức việc tín đồ đạo Công giáo, Tin lành trên địa bàn tỉnh Phú Thọ (khu vực Hòa Bình)

Trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo là tiếp tục bảo đảm sự thống nhất từ xây dựng chính sách ở Trung ương đến tổ chức thực hiện tại địa phương. Bộ Dân tộc và Tôn giáo tiếp tục phát huy vai trò định hướng chính sách, hoàn thiện hành lang pháp lý, hướng dẫn nghiệp vụ, theo dõi và kiểm tra việc thực hiện; các địa phương chủ động nắm địa bàn, tăng cường đối thoại, phối hợp và xử lý vấn đề ngay từ cơ sở.

Khi hướng dẫn được đưa đến đúng nơi đang có vướng mắc, cán bộ cơ sở nắm chắc pháp luật và tổ chức, cá nhân tôn giáo được hỗ trợ thực hiện đúng quy định, quản lý nhà nước sẽ không chỉ dừng ở việc xử lý những vấn đề đã phát sinh. Quan trọng hơn là tạo được cơ chế phòng ngừa, tháo gỡ từ sớm, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Nhân dân, đồng thời giữ vững kỷ cương pháp luật, đoàn kết tôn giáo và ổn định xã hội.