Từ bản làng biệt lập giữa đại ngàn

Nép mình dưới những dãy núi đá vôi thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Xuân Sơn, thôn Bến Thân (xã Lai Đồng, tỉnh Phú Thọ) hiện có 141 hộ với 678 nhân khẩu, gần 99% là đồng bào dân tộc Dao. Ở độ cao từ hơn 700 đến gần 1.000m so với mực nước biển, bản làng quanh năm mát mẻ, được bao bọc bởi rừng già, những khe nước trong và các triền núi nối tiếp nhau.

Ít ai biết rằng phía sau vẻ bình yên ấy là hành trình hơn nửa thế kỷ dựng bản và ổn định cuộc sống. Năm 1975, người Dao từ ba xóm Lài, Rót và Trò, vốn sinh sống rải rác trên các triền núi giáp ranh giữa Phú Thọ, Hòa Bình và Sơn La, được vận động hạ sơn.

Địa hình chia cắt từng khiến Bến Thân là một trong những địa bàn xa xôi, khó khăn nhất của xã Đồng Sơn (cũ). Mùa mưa, đường trơn, có đoạn xe máy không thể đi; người dân phải gùi ngô, sắn, dầu và vật liệu xây dựng hàng cây số. Nông sản làm ra chủ yếu quanh quẩn trong bản vì thương lái ngại vào thu mua.

Khoảng 10 năm trước, thôn Bến Thân cũng chưa có điện lưới. Ban đêm, cả bản chủ yếu dựa vào đèn dầu hoặc những máy phát điện nhỏ chạy bằng sức nước. Thiếu đường, thiếu điện và hạn chế tiếp cận thông tin khiến sản xuất khó phát triển; thanh niên phải xuống miền xuôi làm thuê, còn người ở lại tiếp tục bám nương, trồng lúa, trồng ngô để bảo đảm cái ăn. Từ những nóc nhà tạm giữa thung lũng, Bến Thân dần hình thành như ngày nay.

Hạ tầng đi trước, tạo nền tảng thoát nghèo

Bước chuyển của Bến Thân bắt đầu rõ nét khi các nguồn lực của Trung ương, địa phương và các chương trình mục tiêu quốc gia được ưu tiên đầu tư cho địa bàn khó khăn. Tuyến đường bê tông dài gần 10km nối từ đường liên xã vào thôn được xây dựng; điện lưới quốc gia đến từng hộ; trường học, nhà văn hóa cùng nhiều công trình thiết yếu từng bước được hoàn thiện.

Tuyến đường bê tông nối từ đường trục chính của xã vào Bến Thân đã mở rộng cơ hội đi lại, giao thương và tiêu thụ nông sản cho người dân

Những công trình ấy không chỉ làm thay đổi diện mạo bản làng mà còn tháo gỡ các “điểm nghẽn” đã kìm hãm sự phát triển trong nhiều năm. Có đường, xe tải có thể vào tận thôn, nông sản được đưa ra trung tâm xã, mở rộng cơ hội giao thương. Có điện, máy móc phục vụ sản xuất và các thiết bị thông tin, tuyên truyền được đưa vào sử dụng; người dân có điều kiện tiếp cận kiến thức, kỹ thuật và những mô hình làm ăn mới.

Từ chỗ gần như tách biệt với bên ngoài, người dân nay có thêm điều kiện đi lại, trao đổi hàng hóa và tổ chức đời sống cộng đồng. Những mái nhà kiên cố dần thay cho nhà mái fibro xi măng, vách gỗ; nhà văn hóa khang trang trở thành không gian sinh hoạt chung của đồng bào.

Nhà văn hóa thôn Bến Thân được đầu tư khang trang, đáp ứng nhu cầu hội họp và sinh hoạt cộng đồng của đồng bào

Thực tế tại Bến Thân cho thấy hiệu quả của chính sách dân tộc không chỉ nằm ở từng công trình riêng lẻ, mà ở sự kết nối giữa hạ tầng giao thông, điện, thiết chế văn hóa và hỗ trợ phát triển sản xuất. Khi nền tảng thiết yếu được hoàn thiện, lợi thế về khí hậu, nguồn nước và đất đai mới có điều kiện chuyển hóa thành sinh kế.

Trao sinh kế, khơi dậy nội lực của đồng bào

Nguồn nước lạnh từ các khe đá trên đỉnh núi trước đây chủ yếu phục vụ sinh hoạt và tưới ruộng. Nay, chính dòng nước ấy đang trở thành lợi thế để người dân nuôi cá nước lạnh, mở thêm hướng phát triển kinh tế.

Bên ngôi nhà của anh Hà Văn Toàn, 44 tuổi, gần 10 bể xi măng được bố trí nối tiếp nhau. Nước từ khe núi được dẫn qua hệ thống ống, chảy liên tục vào từng bể nuôi cá tầm. Bước ngoặt đến với gia đình anh khi được Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững hỗ trợ hơn 1.000 con cá tầm giống và 11 cặp lợn lai rừng. Cùng với con giống, anh được cán bộ hướng dẫn kỹ thuật, từ đó mạnh dạn vay thêm vốn để đầu tư hệ thống bể nuôi

Ông Phùng Quốc Huy, Phó Vụ trưởng, Phó Chánh Văn phòng Quốc gia về dân tộc và miền núi (thứ hai bên trái sang) cùng cán bộ địa phương trao đổi, nắm bắt hiệu quả mô hình nuôi cá tầm tại gia đình anh Hà Văn Toàn

“Ngày trước gia đình tôi chỉ làm nương, trồng lúa, trồng ngô. Quanh năm vất vả nhưng thu nhập chẳng đáng là bao. Có năm chỉ được vài triệu đồng, làm đủ ăn đã khó, nói gì đến chuyện làm giàu”, anh Toàn chia sẻ.

Nhờ lựa chọn mô hình phù hợp với khí hậu mát mẻ và nguồn nước sạch, đàn cá phát triển tốt; lợn lai rừng cũng sinh trưởng, sinh sản ổn định. Mô hình hiện mang lại cho gia đình anh nguồn thu hơn 30 triệu đồng mỗi năm, cao hơn nhiều so với thời chỉ dựa vào lúa, ngô và nương rẫy. “Mặc dù chưa giàu, nhưng tôi tin nếu đi đúng hướng, kinh tế gia đình chắc chắn sẽ tiếp tục thay đổi tích cực”, anh Toàn nói.

Cùng với mô hình của gia đình anh Toàn, một số hộ trong thôn đã phát triển chuối tiêu hồng, lợn lai rừng và những cây, con phù hợp với điều kiện địa phương. Kết quả bước đầu chưa lớn, nhưng quan trọng hơn là người dân đã chuyển dần từ sản xuất tự cấp, tự túc sang tư duy khai thác lợi thế, tạo sản phẩm hàng hóa.

Tạo đà cho phát triển bền vững

Bà Đinh Thị Tuyết Mai, Bí thư Đảng ủy xã Lai Đồng, đánh giá Bến Thân là một trong những địa bàn giàu tiềm năng của xã, đặc biệt về phát triển nông nghiệp. Ngoài khí hậu mát mẻ, nguồn nước tự nhiên ổn định, người dân còn cần cù, chịu khó học hỏi và sẵn sàng tiếp cận mô hình sản xuất mới.

“Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục hỗ trợ bà con phát triển sản xuất theo hướng hàng hóa; định hướng xây dựng các sản phẩm OCOP từ cá tầm, lợn lai rừng và nông sản đặc trưng để nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi có thương hiệu, giá trị sản phẩm sẽ cao hơn, người dân sẽ có thu nhập ổn định và bền vững hơn”, bà Mai cho biết.

Từ câu chuyện Bến Thân có thể thấy, chính sách dân tộc chỉ phát huy trọn vẹn hiệu quả khi nguồn lực đầu tư đến đúng địa bàn, đúng nhu cầu và được tổ chức theo một chuỗi hỗ trợ đồng bộ: mở đường, kéo điện, hoàn thiện thiết chế thiết yếu, trao sinh kế, chuyển giao kỹ thuật và kết nối thị trường. Sự hỗ trợ của Nhà nước đã tạo “vốn mồi”; tinh thần chủ động, ý chí vươn lên của đồng bào mới là yếu tố làm nên sức sống lâu dài của mỗi mô hình.

Con đường bê tông uốn qua núi đá hôm nay không chỉ nối Bến Thân với trung tâm xã. Đó còn là con đường đưa chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến gần hơn với đồng bào; mở thêm cơ hội để một bản người Dao từng heo hút từng bước phát triển, gìn giữ bản sắc và xây dựng cuộc sống ngày càng ổn định.