Hiện Bộ Dân tộc và Tôn giáo có 5 trường chuyên biệt trực thuộc, gồm: Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc; Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương; Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn; Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương Nha Trang và Trường Dự bị Đại học Thành phố Hồ Chí Minh.

Để bản sắc văn hóa hiện diện trong đời sống học đường

Với đặc thù học sinh chủ yếu đến từ vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhiều em lần đầu rời gia đình, quê hương để học tập trong môi trường nội trú tập trung, các trường dự bị đại học không chỉ thực hiện nhiệm vụ củng cố kiến thức, chuẩn bị năng lực học tập ở bậc đại học, mà còn là nơi học sinh của nhiều dân tộc, vùng miền gặp gỡ, sinh hoạt và học hỏi lẫn nhau.

Chính trong môi trường đó, bản sắc văn hóa không chỉ được nhận diện qua trang phục, tiếng nói, dân ca, dân vũ hay những dịp lễ, Tết truyền thống, mà còn được thể hiện trong cách ứng xử, lối sống, tinh thần cộng đồng và sự tôn trọng những khác biệt văn hóa.

Quan điểm này cũng được đặt ra trong định hướng đối với các cơ sở giáo dục dành cho học sinh dân tộc thiểu số. Tại Lễ khởi công dự án đầu tư cơ sở vật chất cho Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc và các trường dự bị đại học tháng 1/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh các trường không chỉ là nơi học chữ mà phải là môi trường để học sinh phát triển toàn diện; cùng với ngoại ngữ, công nghệ thông tin và năng lực hội nhập, cần quan tâm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương, việc tạo môi trường để học sinh tìm hiểu, thực hành và chia sẻ các giá trị văn hóa đã được duy trì qua nhiều hình thức. Theo dự thảo Báo cáo kiểm điểm thực hiện nhiệm vụ năm học 2025-2026, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trải nghiệm và giáo dục kỹ năng sống được tổ chức thường xuyên. Trong đó, Ngày hội trải nghiệm “Sắc núi hương rừng - Hội tụ miền Đất Tổ” tạo cơ hội để học sinh trực tiếp tham gia các hoạt động mang bản sắc văn hóa dân tộc, qua đó tìm hiểu sâu hơn văn hóa của dân tộc mình, đồng thời trao đổi, chia sẻ hiểu biết về văn hóa của các dân tộc thiểu số khác.

Cùng với những hoạt động quy mô lớn, việc duy trì các câu lạc bộ cũng tạo thêm không gian để văn hóa truyền thống đi vào đời sống thường ngày của học sinh. Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính là một trong những hình thức được Nhà trường duy trì trong năm học 2025-2026, vừa tạo môi trường rèn luyện năng khiếu, kỹ năng làm việc nhóm, vừa góp phần gìn giữ một loại hình thực hành văn hóa quen thuộc của đồng bào Tày, Nùng.

Điểm đáng chú ý ở những hoạt động này không chỉ nằm ở việc “giới thiệu” bản sắc. Khi học sinh trực tiếp trình diễn, trải nghiệm, giới thiệu văn hóa của cộng đồng mình và tìm hiểu văn hóa của bạn bè, các em trở thành chủ thể tham gia duy trì và lan tỏa các giá trị văn hóa. Đây cũng là cách để sự đa dạng văn hóa trở thành một phần tự nhiên của môi trường giáo dục, thay vì chỉ xuất hiện trong những sự kiện mang tính thời điểm.

Sinh viên trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ đậm đà bản sắc dân tộc tại trường

Từ hoạt động ngoại khóa đến không gian giáo dục thường xuyên

Nếu các ngày hội, câu lạc bộ tạo cơ hội để học sinh thực hành văn hóa, thì yêu cầu tiếp theo là làm sao để những giá trị đó hiện diện thường xuyên trong không gian học tập và sinh hoạt.

Trong Kế hoạch thực hiện nhiệm vụ năm học 2026-2027, Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm là “xây dựng môi trường giáo dục đậm đà bản sắc, đưa văn hóa nhà trường trở thành cội nguồn phát triển”.

Theo đó, Nhà trường định hướng từng bước quy hoạch, kiến tạo không gian trường học và khu nội trú thành không gian văn hóa mang bản sắc các dân tộc; tiếp tục tổ chức các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ văn hóa truyền thống và định kỳ trình diễn không gian văn hóa. Chỉ tiêu đặt ra là tổ chức hoạt động trình diễn không gian văn hóa dân tộc tối thiểu 2 lần mỗi tháng.

Cách tiếp cận này cho thấy hoạt động bảo tồn, phát huy văn hóa đang được định hướng theo hướng thường xuyên hơn: từ một chương trình, ngày hội riêng lẻ tiến tới hình thành môi trường văn hóa trong chính không gian học tập và đời sống nội trú.

Đây là yếu tố có ý nghĩa đối với mô hình dự bị đại học dân tộc. Học sinh cùng học tập, sinh hoạt trong một cộng đồng nội trú, vì vậy ký túc xá, sân trường, các câu lạc bộ và hoạt động tập thể đều có thể trở thành không gian giao lưu văn hóa. Một điệu hát, nhạc cụ, trò chơi, món ăn, trang phục hay câu chuyện về phong tục của một dân tộc, khi được giới thiệu đúng cách, không chỉ giúp người học thêm hiểu về cộng đồng mình mà còn giúp những học sinh khác hiểu và tôn trọng sự khác biệt.

Một nội dung được duy trì trong hệ thống trường dự bị đại học

Việc gắn giáo dục dự bị đại học với giữ gìn bản sắc văn hóa không phải câu chuyện riêng của một cơ sở.

Tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn, các hoạt động giáo dục văn hóa cũng được tổ chức qua nhiều năm với nhiều hình thức khác nhau. Tháng 2/2026, Nhà trường tổ chức hoạt động ngoại khóa “Sắc xuân Dự bị - Vị Tết vùng cao”, hướng tới tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tăng cường sự giao lưu, đoàn kết giữa học sinh các dân tộc trong môi trường dự bị đại học. Trước đó, các hoạt động như Ngày hội trò chơi dân gian với ném còn, đẩy gậy, kéo co, nhảy dây, đập niêu… cũng được tổ chức như một hình thức vừa rèn luyện tập thể, vừa giúp học sinh tiếp cận những nét văn hóa truyền thống bằng trải nghiệm trực tiếp.

Trường Dự bị Đại học Thành phố Hồ Chí Minh cũng duy trì một hoạt động có tính liên tục là Ngày hội giao lưu văn hóa các dân tộc. Năm 2023, chương trình đã được tổ chức đến lần thứ XI với chủ đề “Tuổi trẻ Dự bị Đại học TP. Hồ Chí Minh tự hào và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc”, hướng tới tạo điều kiện để học sinh Việt Nam cùng lưu học sinh Lào, Campuchia tìm hiểu, trân trọng văn hóa của nhau, đồng thời duy trì tiếng nói, chữ viết và những truyền thống tốt đẹp của cộng đồng mình.

Tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương Nha Trang, yêu cầu tôn trọng và phát huy bản sắc của người học tiếp tục được nhấn mạnh trong năm học mới. Phát biểu tại Lễ khai giảng năm học 2026-2027 ngày 27/9, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Y Thông đề nghị quá trình giáo dục, bên cạnh kiến thức và kết quả tuyển vào đại học, cần giúp học sinh hình thành năng lực học tập, khả năng thích ứng, kỹ năng, bản lĩnh và trách nhiệm; đồng thời tôn trọng, phát huy giá trị văn hóa, bản sắc và tiềm năng riêng của học sinh dân tộc thiểu số. Đại diện học sinh khóa mới cũng xác định việc học tập tại Trường là cơ hội để đoàn kết, tôn trọng sự khác biệt và cùng gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp của mỗi dân tộc.

Những cách làm khác nhau cho thấy một điểm chung: bản sắc văn hóa không tách rời mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục. Trong môi trường dự bị đại học, việc giúp học sinh giữ gìn văn hóa của dân tộc mình đồng thời biết tìm hiểu, tôn trọng văn hóa của các cộng đồng khác cũng là quá trình bồi dưỡng sự tự tin, kỹ năng giao tiếp, tinh thần đoàn kết và khả năng thích ứng trước khi các em bước vào môi trường đại học rộng lớn hơn.

Các em học sinh trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc rạng rỡ trong trang phục dân tộc

Các em học sinh trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc rạng rỡ trong trang phục dân tộc

Giữ bản sắc để tự tin bước vào môi trường mới

Giáo dục dự bị đại học là một giai đoạn chuyển tiếp. Sau thời gian bồi dưỡng tại trường, học sinh sẽ tiếp tục học tập ở nhiều cơ sở giáo dục đại học, sống trong những môi trường có sự giao thoa văn hóa ngày càng lớn.

Bởi vậy, duy trì bản sắc văn hóa trong trường dự bị đại học không đồng nghĩa với khép người học trong những giá trị truyền thống. Điều quan trọng là tạo điều kiện để các em hiểu giá trị văn hóa của chính mình, biết trân trọng văn hóa của cộng đồng khác và có khả năng đưa những giá trị tốt đẹp đó cùng mình bước vào môi trường học tập, làm việc mới.

Việc Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương đặt mục tiêu xây dựng không gian giáo dục mang đậm bản sắc các dân tộc, duy trì câu lạc bộ văn hóa và tổ chức thường xuyên các hoạt động trình diễn trong năm học 2026-2027 vì vậy có thể được nhìn nhận như sự tiếp nối những hoạt động đã được hình thành, duy trì qua nhiều năm, đồng thời hướng tới đưa văn hóa trở thành một thành tố thường xuyên của môi trường giáo dục.

Trong quá trình đổi mới giáo dục, chuyển đổi số và hội nhập ngày càng sâu rộng, yêu cầu nâng cao kiến thức, kỹ năng cho học sinh dân tộc thiểu số cần song hành với việc nuôi dưỡng niềm tự hào, sự tự tin và ý thức trân trọng bản sắc. Đó cũng là một phần trong mục tiêu giáo dục toàn diện, góp phần để mỗi học sinh sau khi rời mái trường dự bị đại học không chỉ có thêm hành trang tri thức, mà còn hiểu rõ hơn những giá trị văn hóa mà mình tiếp nối và trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị ấy trong cuộc sống.